Bài 1: Bỏ quên hoặc hình thức, chiếu lệ

Dự án vẫn thông dù không thông qua HĐND

Nếu tổ chức một cuộc khảo sát để xem xét quy trình của một dự án đầu tư công do UBND cấp xã làm chủ đầu tư, điều dễ dàng nhận thấy là dường như ở cấp chính quyền cơ sở, nhiều địa phương bỏ qua khâu “quyết định chủ trương đầu tư” mà đi thẳng vào đầu tư sau khi trình UBND cấp trên phê duyệt dự án, mặc dù dự án không thuộc diện không phải quyết định chủ trương đầu tư như Điều 18, Luật Đầu tư công quy định. Mặc dù không đưa ra kỳ họp HĐND xem xét, quyết định nhưng có một thực tế là những dự án này vẫn đầu xuôi đuôi lọt và thanh, quyết toán đầy đủ.

“Thực tế có những dự án không qua kênh HĐND, bởi một số địa phương cho rằng đã được cấp uỷ thông qua, trong cấp uỷ đã có đại diện Thường trực HĐND, cũng có những công trình để thanh toán qua kho bạc nhà nước thì Thường trực HĐND làm công văn là được. Tình trạng này xảy ra ở khá nhiều địa phương. Nguyên nhân do khi tranh thủ được nguồn vốn đầu tư để kịp thời mà chờ HĐND họp thì hơi lâu, vậy nên nhiều địa phương làm tắt, có nơi trình HĐND, có nơi không trình.” Ông Phan Đình Thắng - Phó Chủ tịch HĐND phường Bắc Hồng, thị xã Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh chia sẻ.

Một trong 11 hành vi bị nghiêm cấm trong đầu tư công được Luật Đầu tư công quy định rất rõ là: “Quyết định đầu tư chương trình, dự án khi chưa được cấp có thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư”. Quy định của Luật là vậy nhưng qua giám sát hoạt động đầu tư công ở cơ sở cũng như kiểm toán nhà nước chỉ ra, có khá nhiều địa phương vi phạm, thậm chí có đơn vị nhắc mới biết HĐND có thẩm quyền này. “Ngoài việc bản thân HĐND còn chưa nhận thức rõ thẩm quyền của mình trong quyết định chủ trương đầu tư ở một số địa phương thì cơ chế “xin - cho” cũng là nguyên nhân rất rõ nét lý giải cho việc UBND không thông qua HĐND trong quyết định chủ trương đầu tư. Thậm chí, có những dự án UBND đứng tên chỉ để hợp pháp hóa về mặt thủ tục pháp lý, mọi thứ thực chất là của nhà thầu” - đại diện lãnh đạo UBND một xã phân trần với đoàn giám sát của HĐND cấp trên khi giám sát về công tác quản lý đầu tư xây dựng cơ bản trên địa bàn.

Bên cạnh đó, trong nhận thức của một số Chủ tịch UBND xã - Chủ đầu tư thì cấp nào bỏ vốn thì cấp đó quyết định đầu tư; cấp trên hỗ trợ vốn về cho xã thì chỉ cần UBND làm quy trình không cần báo cáo HĐND. Thực tế, nguồn ngân sách cấp xã dành cho đầu tư phát triển rất ít, phần lớn là tranh thủ từ hỗ trợ cấp trên, hỗ trợ có mục tiêu. Mặc dù quy định của Luật phải qua HĐND quyết định chủ trương đầu tư nếu dự án đó do UBND xã làm chủ đầu tư, thế nhưng thực tế hiện nay nhiều địa phương vì nhận thức như vậy nên hầu như các dự án đầu tư công HĐND cấp xã không biết và cũng không thực hiện đúng thẩm quyền như Luật Đầu tư công quy định.

Ngoài các nguyên nhân nói trên thì năng lực của công chức chuyên môn khi tham mưu UBND tiến hành các bước đầu tư dự án đầu tư còn hạn chế nên cũng dễ xảy ra tình trạng nêu trên. Ở những địa phương có trình HĐND thì trình tự các bước quyết định chủ trương đầu tư và bản thân hồ sơ trình ra HĐND quyết định chủ trương đầu tư cũng chưa bảo đảm theo quy định.

“Có nơi chỉ qua Thường trực HĐND để ban hành một công văn nhất trí chủ trương đầu tư mặc dù về mặt quy định Thường trực HĐND không có thẩm quyền này. Có nơi trình ra HĐND nhưng chỉ có tờ trình và dự thảo nghị quyết, những tài liệu chính để trình như báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư, hồ sơ thẩm định báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư dự án… hầu như không có. Vì vậy, HĐND quyết định cũng chỉ mang tính hình thức” - bà Nguyễn Thị Thuỳ, Phó Trưởng ban Kinh tế - Xã hội HĐND huyện Lộc Hà, Hà Tĩnh chia sẻ.

“Khó” quyết kế hoạch đầu tư công

Luật Đầu tư công quy định: UBND huyện, xã tổ chức lập, thẩm định hoặc giao cơ quan chuyên môn quản lý đầu tư công lập, thẩm định kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn sau của cấp mình, trình HĐND cùng cấp cho ý kiến và gửi UBND cấp trên; trước ngày 25.7 hàng năm, UBND báo cáo HĐND cùng cấp thông qua dự kiến kế hoạch đầu tư công năm sau. Trước ngày 20.12 hàng năm, HĐND cấp huyện, xã quyết định kế hoạch đầu tư công năm sau của cấp mình, bao gồm danh mục và mức vốn bố trí cho từng dự án. Quy định là vậy nhưng thực tiễn cho thấy, HĐND nhiều cấp xã, thậm chí cấp huyện chưa thực hiện được việc quyết định kế hoạch đầu tư công trung hạn và hàng năm.

“UBND không trình và HĐND cũng chưa rõ thẩm quyền của mình về thông qua kế hoạch đầu tư công nên thường nội dung này kỳ họp HĐND không bàn đến. Một nguyên nhân nữa là nhiều địa phương cấp xã nguồn thu ngân sách hạn hẹp, phụ thuộc vào nguồn cân đối của cấp trên, phân bổ nguồn chi đầu tư phát triển gần như không có hoặc khiêm tốn trên dưới 1 tỷ đồng thì việc xây dựng kế hoạch đầu tư công trung hạn và hàng năm khó khả thi nếu như không nói là hình thức, dự án chủ yếu đi “xin” và chủ yếu do cấp trên đầu tư trên địa bàn. Thành thử bỏ qua khâu lập kế hoạch cũng là điều dễ hiểu” - Ông Phan Đình Thắng chia sẻ thêm.

Đó cũng là tình trạng chung ở nhiều địa phương cấp xã. Bên cạnh đó, chất lượng đại biểu cũng là nhân tố ảnh hưởng rất lớn đến việc quyết định đầu tư công của HĐND cấp xã. “Khi đại biểu không hiểu nó là cái gì thì việc đưa ra kỳ họp để thông qua thì chỉ có thể là “gật” nhất trí như uỷ ban mà thôi” - Bà Nguyễn Thị Thuỳ, Phó Trưởng ban Kinh tế - Xã hội HĐND huyện Lộc Hà khẳng định.